गण्डकी प्रदेश : परिचय ,इतिहास ,जनसंख्या ,जिल्लाहरु र प्रमुख विशेषता

गण्डकी प्रदेशको परिचय

गण्डकी प्रदेश नेपालको सात वटा प्रदेशहरुमध्ये एक प्रदेश हो । गण्डकी प्रदेशको पुर्व तर्फ बागमती प्रदेश ,पश्चिमतर्फ कर्णाली प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश ,उत्तर तिर चिन र दक्षिणतर्फ लुम्बिनी प्रदेश र भारतको बिहार राज्य संग सिमाना जोडिएको छ । गण्डकी प्रदेशमा ११ वटा जिल्लाहरु जिल्लाहरु रहेका छन । यस प्रदेशको राजधानी पोखरा हो जुन नेपालकै प्रमुख गन्तव्यका रुपमा चिनिन्छ । गण्डकी प्रदेश जनसंख्याको आधारमा छैठौं ठुलो प्रदेश हो ।

गण्डकी प्रदेशको इतिहास

नेपालको संबिधान २०७२ साल असोज ३ गते जारी भयो उक्त संविधानको अनुसूची ४ बमोजिम नेपाललाई ७ वटा प्रदेशमा बिभाजन गरियो । साविकका गण्डकी अन्चलका ६ जिल्ला ,धौलागिरी अन्चलका ४ जिल्ला र लुम्बिनी अन्चलको नवलपुर (बर्दघाट सुस्ता पुर्व ) गरि जम्मा ११ वटा जिल्ला मिलेर प्रदेश नम्बर ४ कायम भयो । मितिः वि.सं. २०७५ आषाढ २२ गते ४ नं प्रदेशको नाम गण्डकी प्रदेश रह्यो । प्रदेश राजधानी नामाकरण मितिः वि.सं. २०७५ आषाढ १८ गते ।यस प्रदेशको राजधानी पोखरा (कास्की) रहेको छ। यस प्रदेशलाई प्राचिन समयमा मगरात भनेर चिनिन्थ्यो।

गण्डकी प्रदेश कती डिग्री अक्षांश देखि कति डिग्री देशान्तरसम्म फैलिएको छ

• अक्षांश- २७ डिग्री २६ मिनेट १५ सेकेण्ड उत्तरी अक्षांस देखि २९ डिग्री १९ मिनेट ५० सेकेण्ड उत्तरी अक्षांस सम्म
• देशान्तर ८२ डिग्री ५२  मिनेट ४५ सेकेण्ड पूर्वी देशान्तर देखि ८५ डिग्री १२ मिनेट ५ सेकेण्ड पूर्वी देशान्तरसम्म

गण्डकी प्रदेशको होचो र अग्लो भू भाग

•  प्रदेशको सबैभन्दा उच्च भू-भागः धवलागिरी हिमाल (८१६७ मि.)।
• प्रदेशको सबैभन्दा होचो भू-भागः नवलपुरको त्रिवेणी सुस्ता (९३ मि.)।

धरातलीय रूपमा गण्डकी प्रदेश

१) हिमाली भू-भागः ५,८१९ वर्ग कि.मि. (२६.८%)।

२) पहाडी भू-भागः १४,६०४ वर्ग कि.मि. (६७.२%)।

३ ) तराई भू-भागः १३१० वर्ग कि.मि. (६%) ।

गण्डकी प्रदेशको सिमाना

• पूर्व सिमानाः बागमती प्रदेशका रसुवा, चितवन र धादिङ जिल्ला ।

• पश्चिम सिमानाः लुम्बिनी प्रदेशका रुकुम पूर्व, रोल्पा, प्युठान, पाल्पा र नवलपरासी (सुस्ता बर्दघाट पश्चिम) र कर्णाली प्रदेशको डोल्पा जिल्ला।

• उत्तरी सिमानाः चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत ।

• दक्षिणी सिमाना: पाल्पा जिल्ला र भारतको विहार राज्य ।

गण्डकीप्रदेश को राजनैतिक /

• जिल्ला : ११ वटा
•  वडा संख्याः ७५९
• प्रदेश सभा क्षेत्र संख्याः ३६
• स्थानीय तहः ८५
• महानगरपालिकाः १
• उपमहानगरपालिकाः ०
• नगरपालिकाः २६
• जम्मा  गाउँपालिकाः ५८
• ठुलो जिल्लाः गोरखा (३६१० व.कि.मि)
• सानो जिल्लाः पर्वत (४९४ व.कि.मि)
• स्थायी राजधानीः पोखरा (२०७५ असार १८)
• गण्डकी प्रदेशको नामकरण : २०७५ असार २२ गते
• प्रतिनिधि निर्बाचन क्षेत्र : १८ वटा
• प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र : ३६ वटा
• प्रदेश सभा मा कुल सदस्य संख्या : ६०(प्रत्यक्ष ३६ र समानुपातिक २४ )
• सबै भन्दा बढी प्रतिनिधि र प्रदेश सभा भएको जिल्ला : कास्की (३ प्रतिनिधि सभा र ६ प्रदेश सभा क्षेत्र
• सबै भन्दा कम स्थानीय क्षेत्र भएको जिल्ला : मनाङ(४ स्थानीय तह )
• नगरपालिका बिहिन जिल्ला : २ ( मुस्ताङ र मनाङ )
• सबै भन्दा बढी नगरपालिका भएको जिल्ला : स्याङ्जा ( ५ नगरपालिका ६ गाउँपालिका )
• सबै भन्दा बढी गाउँ पालिका भएको जिल्ला गोर्खा : (२ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका )

गण्डकी प्रदेशको जिल्लाहरु

गण्डकी प्रदेशका महत्वपूर्ण चिनारी

• नेपालको मरुभूमी भनेर चिनिने ठाउ :  मुस्ताङ

• पहाडकी रानीः बन्दीपुर

• नेपालको नैनीतालः त्रिवेणी धाम

• नेपालको चेरापुञ्जीः लुम्ले (कास्की)

• लोक्ताको जिल्लाः बागलुङ

• सबैभन्दा कम पानी पर्ने ठाउँ: मुस्ताङ

• गण्डकी प्रदेशको एकमात्र भित्री मधेसको जिल्लाः नवलपरासी (बर्दघाट पूर्व)

• सबैभन्दा अग्लो स्थानमा रहेको तिलिचो तालः (४९१९ मि.) मनाङ जिल्लामा रहेको ।

अग्लो स्थानमा रहेको मन्दिर मुक्तिनाथः ३७४९ मि. उचाईमा मुस्ताङमा रहेको।

• प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलः मनकामना, मुक्तिनाथ, गोरखकाली, विन्दवासिनी, पोखरा, गलेश्वर महादेव, बन्दिपुर, घान्द्रुक

• प्रमुख विमानस्थलः पोखरा, जोमसोम, मनाङ, पालुङटार विमानस्थल

• प्रमुख राजमार्गः सिद्धार्थ, पृथ्वी राजमार्ग

• प्रमुख जलविद्युत केन्द्रः कालिगण्डकी, राहुघाटी, मर्स्याङ्दी

• विश्वविद्यालयः पोखरा विश्वविद्यालय

गण्डकी प्रदेशको जनसंख्या २०७८ अनुसार

• कुल जनसंख्याः २४,६६,४२७

• पुरुषको संख्याः ११,७०,८३३ (४७.४७%)

• महिलाको संख्या: १२,९५,५९४ (५२.५३%)

• लैंगिक अनुपातः ९०.३७

• जनसंख्या वृद्धिदरः ०.२५%

• सबैभन्दा बढी वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदर भएको जिल्लाः कास्की (१.९०%)

• सबैभन्दा कम वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदर भएको जिल्लाः मनाङ (-१.३९%)

• जनघनत्वः ११५ जना प्रति वर्ग कि.मि

• परिवार संख्याः ६,६२,४८०
• प्रति परिवार औसत सदस्य संख्या: ३.७२ जना

• नगरपालिकामा बसोबास गर्ने जनसंख्याः ६५.८%
• गाउँपालिकामा बसोबास गर्ने जनसंख्या ३४.२% रहेको ।

• सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको जिल्लाः कास्की (६,००,०५१)
• सबैभन्दा कम जनसंख्या भएको जिल्लाः मनाङ (५६५८)

• १५-५९ वर्ष उमेर समूहको जनसंख्याः ६२.८%।

• १४ वर्ष वा सोभन्दा कम उमेर समूहको जनसंख्याः २३.९% ।

• ६० वर्ष वा सो भन्दा बढी उमेर समूहको जनसंख्याः १३.३%।

• अपाङ्गताको जनसंख्याः २.९% (पुरुष ५३.४% र महिला ४६.६%) ।

• साक्षरता दरः ८१.७% (पुरुष ८८.८% र महिला ७५. ३%)।

• आर्थिक रूपले सक्रिय जनसंख्याः १३,७६,३९६ (६५.७%),
• आर्थिक रुपले निष्क्रिय जनसंख्याः ६,९३,०५३ (३३.१%) ।

• अक्सर बेरोजगारिको संख्याः ७३,३२७ (७.४०%) ।

गण्डकी प्रदेशको सबैभन्दा बढी र कम जनसंख्यागत विवरण भएका जिल्लाहरू

१) जनसंख्याः

सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको जिल्लाः कास्की (६,००,०५१)

सबैभन्दा सबैभन्दा कम जनसंख्या भएको जिल्लाः मनाङ (५६५८)

२) परिवार संख्याः

सबैभन्दा बढी जम्मा परिवार संख्या भएको जिल्लाः कास्की (१,६०,६५१)

सबैभन्दा कम जम्मा परिवार संख्या भएको जिल्लाः मनाङ (१५७२)

३) परिवारको औसत आकारः

सबैभन्दा बढी परिवारको औसत आकार भएको जिल्लाः नवलपरासी सु.पू. (४.०३)

सबैभन्दा कम परिवारको औसत आकार भएको जिल्लाः गोरखा (३.४९

४) लैंगिक अनुपातः

सबैभन्दा बढी लैंगिक अनुपान भएको जिल्लाः मनाङ (१२९.४४)

कम लैंगिक अनुपात भएको जिल्लाः स्याङ्जा (८५.५७)

५) जनघनत्वः

सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएको जिल्लाः कास्की (२९७ जना प्रति वर्ग कि.मि.)

सबैभन्दा कम जनघनत्व भएको जिल्लाः मनाङ (३ जना प्रति वर्ग कि.मि.)

६ ) जनसंख्या वृद्धिदर

बढी जनसंख्या वृद्धिदर भएको नगरपालिकाः कावासोती नगरपालिका, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (३.१%)

कम जनसंख्या वृद्धिदर भएको नगरपालिकाः जैमिनी नगरपालिका, बागलुङ (-२.५३%)

बढी जनसंख्या वृद्धिदर भएको गाउँपालिकाः विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका (नवलपुर) (१.४६%)

कम जनसंख्या वृद्धिदर भएको गाउँपालिकाः ऋषिङ गाउँपालिका, तनहुँ (-३.५२%)

 ७  ) साक्षरता दरः

बढी साक्षरता दर भएको नगरपालिकाः शुक्लागण्डकी नगरपालिका, तनहुँ (८६.७७%)

कम साक्षरता दर भएको नगरपालिकाः पालुङटार नगरपालिका, गोरखा (७५.४१%)

बढी साक्षरता दर भएको गाउँपालिकाः चामे गाउँपालिका (मनाङ) (८६.२८%)

कम साक्षरता दर भएको गाउँपालिकाः चुमनुव्री गाउँपालिका, गोरखा (३९.१६%)

 ८ ) परिवार संख्याः

बढी परिवार संख्या भएको नगरपालिकाः व्यास नगरपालिका, तनहुँ (२२,५८५)

कम परिवार संख्या भएको नगरपालिकाः राईनास नगरपालिका, लमजुङ (४,९६१)

बढी परिवार संख्या भएको गाउँपालिकाः विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका, नवलपुर (९,०७६)

कम परिवार संख्या भएको गाउँपालिकाः नार्पा भूमि गाउँपालिका, मनाङ (१२६)

९ ) औसत परिवार (प्रति) सदस्य संख्याः

बढी औसत परिवार (प्रति) सदस्य संख्या भएको नगरपालिकाः ढोरपाटन, बागलुङ (४.०२)

कम औसत प्रति परिवार सदस्य संख्या भएको नगरपालिकाः पालुङटार, गोरखा (३.३८)

बढी औसत प्रति परिवार सदस्य संख्या भएको गाउँपालिकाः ताराखोला, बागलुङ (४.३३)

कम औसत प्रति परिवार सदस्य संख्या भएको गाउँपालिकाः वारागुङ मुक्तिक्षेत्र, मुस्ताङ (२.८२)

गण्डकी प्रदेश आर्थिक सर्वेक्षण २०८० /०८१

• आर्थिक वृद्धिदरः ५.५१ %
• उपभोक्ता मुद्रास्फीतिः २.७७ %
• नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा यस प्रदेशको योगदानः ९.०  %
• प्रतिव्यक्ति कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा : १६२०  $
• कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा खर्च  : ४.२९%
• गण्डकी प्रदेशको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदानः २७.१   %
• गण्डकी प्रदेशको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा उद्योग क्षेत्रको  योगदान : १६.५  %
• गण्डकी प्रदेशको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा सेवा  क्षेत्रको  योगदान ५५  .८  %
• विद्युतको पहुँच : ९९.८०  %
• आधारभुत खानेपानीमा पहुँचः ९५%
• शिक्षा क्षेत्रको योगदानः ७.९ %
• वन जंगल ३३.७९%
• कृषियोग्य जमिन १४.१%
• नाङ्गो भुमि १७.७%
• हिम क्षेत्र १६.७%
• सिचाई योग्य जमिन २५.३५ %

गण्डकी प्रदेशका धर्म र धर्मालम्वीहरु

१) हिन्दुः ८२.२% (सबैभन्दा बढी)

२) वौद्धः ११.५%

३ ) क्रिश्चियनः २.४%

४ ) बोन: २.२%

५) ईस्लाम : ०.९%

६) प्रकृतिः ०.७%

७) किरातः ०.१%

८) सबैभन्दा कम बहाई धर्म २५ जनाले मान्ने गर्दछन् ।

गण्डकी प्रदेशका मुख्यजाती र जनसंख्या

यस प्रदेशमा जम्मा १०७ जातजातिले बसोवास गर्दछन् ।

सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएका जातीहरुः

1. पहाडी ब्राह्मणः  २०%
2. मगर  : १८.८ %
3. क्षेत्री  : १३.१  %
4. गुरुङ : ११%
5. विश्वकर्मा : ९.३ %

सबै भन्दा कम जाति

• हायु : १० जना
• नाचीरिङ : ११ जना
• कुशवाडिया : १२ जना
• थुलुङ :१६ जना
• चाम्लिङ : १६ जना 

गण्डकी प्रदेशको प्रमुख शिखरहरु /हिमालहरु

गण्डकी प्रदेशको प्रमुख तालहरु

गण्डकी प्रदेश सम्बन्धि video हेर्न click गर्नुहोस

गण्डकी नदि

• पूर्वमा लाङटाङ देखि पश्चिममा धौलागिरी हिमालसम्मको भू-भाग रहेको क्षेत्र
• गण्डकी नदीको कुल लम्बाई ३३८ कि.मि
• बहाब क्षमता १,७१३ घनमिटर प्रति सेकेन्ड छ भने, २१,००० मेगावाट विधुत निकाल्न सकिन्छ
• गण्डकी नदीको साहेक नदि पूर्वदेखि पश्चिम क्रमश : त्रिशुली,बुढी गण्डकी,दरौदी,मर्स्यंदी ,मादी ,सेती गण्डकी र काली गण्डकी
• सालिग्राम पाइने एक मात्र नदि कालिगण्डकी नदि हो

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को गण्डकी प्रदेशको बजेट

• कुल बजेट  : रु ३१ अर्ब ९७ करोड ९९ लाख ९९ हजार
• चालु तर्फ : रु १२ अर्ब ६३ करोड ६६ लाख ७५ हजार (३९.५ %)
• पुँजीगत  : रु १९ अर्ब ९ करोड ३३ लाख २४  हजार (५९.७ %)
• वित्तीय व्यवस्था तर्फ : २५ करोड (०.८%)

गण्डकी प्रदेश लोकसेवा आयोग

• नेपालको संविधानको धारा २४४ मा प्रत्येक प्रदेशमा लोकसेवा आयोगको गठन भएको हुदा बि.स २०७७ चैत ११ गते गण्डकी प्रदेश लोकसेवा आयोगको स्थापना भएको हो
• हालका गण्डकी प्रदेश लोकसेवा आयोगका अध्यक्ष विष्णुप्रसाद नेपाल रहेका छन

गण्डकी प्रदेश दोर्सो पन्चवर्षीय योजना (२०८१/८२-२०८५/८६)

• योजनाले राखेको सोच : आत्मनिर्भर र समुन्नत प्रदेश : सुखी प्रदेशवासी
• योजनाले लिएको लक्ष्य : आत्मा निर्भरता ,सामाजिक न्याय र समुन्नती हासिल गर्ने
• रणनीति – ८ वटा
• उदेश्य : ३ वटा                                                               

१.गुणस्तरीय पूर्वाधार र उत्पादन ,रोजगारी तथा आय वृद्धीगर्नु

२. मानब पुँजी निर्माण ,विकासका लाभको सामाजिक न्याय स्थापित गर्नु

३. गुन्स्तरिय सार्वजनिक सेवा प्रवाह र सुशासन अभिवृद्धि गर्नु

• प्रादेशिक विकाश तथा रुपान्तरणक प्रमुख क्षेत्र – १४ वटा